१५ वैशाख, काठमाडौं । एकीकृत नेकपा माओवादीले भूकम्प पीडितहरुको उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाको काम प्रभावहीन भएको निष्कर्ष निकालेको छ । साथै भुकम्प प्रभावित क्षेत्रमा प्रमुख नेताहरु जाने र उद्धार तथा राहतमा खट्ने एमाओवादीले निर्णय गरेको छ ।
मंगलबार बसेको एकीकृत माओवादीको स्थायी कमिटीको बैठकले भूकम्प पीडितहरुले पानी, औषधि उपचार र त्रिपाल समेत नपाएको भन्दै त्यसतर्फ सरकारको ध्यानाकर्षण गराएको छ ।
बैठकपछि एमाओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले भने, ‘भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरणमा विभेद भयो भन्ने जनगुनासो आइरहेको छ । हामीले यसलाई गम्भीर रुपमा लिएका छौं । प्रमुख नेताहरुलाई उद्धार तथा राहतको कामका लागि जिल्ला-जिल्लामा खटाउँछौं ।’
भूकम्प गएलगत्तै प्रचण्डले एमाओवादी र ३० दलीय मोर्चाका नेता-कार्यकर्ताहरुलाई राहत, उद्धार र पुनःस्थापनाको काममा खटिन निर्देशन दिएका थिए ।
प्रचण्डले केन्द्रीयस्तरमा सर्बदलीय संयन्त्र बनाउन र राहतलाई पारदर्शी तथा व्यवस्थित ढंगले वितरण गर्न आफूले प्रधानमन्त्रीलाई सुझाव दिएको जानकारी गराए । त्यसका लागि तत्काल व्यवस्थापिका संसदको विशेष अधिवेशन आह्वान गर्नुपर्ने उनले बताए ।
‘मैले प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीलाई आजै टेलिफोन गरी भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा राज्यको उपस्थिति प्रभावकारी भएन भनेर भनिसकेको छुँ,’ प्रचण्डले भने, ‘सरकारले अहिले गरिरहेको काम अव्यवस्थित भएकाले जनताले राहतको महसुस गरिरहेका छै्रनन् ।’
बैठकपछि एमाओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले भने, ‘भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरणमा विभेद भयो भन्ने जनगुनासो आइरहेको छ । हामीले यसलाई गम्भीर रुपमा लिएका छौं । प्रमुख नेताहरुलाई उद्धार तथा राहतको कामका लागि जिल्ला-जिल्लामा खटाउँछौं ।’
भूकम्प गएलगत्तै प्रचण्डले एमाओवादी र ३० दलीय मोर्चाका नेता-कार्यकर्ताहरुलाई राहत, उद्धार र पुनःस्थापनाको काममा खटिन निर्देशन दिएका थिए ।
प्रचण्डले केन्द्रीयस्तरमा सर्बदलीय संयन्त्र बनाउन र राहतलाई पारदर्शी तथा व्यवस्थित ढंगले वितरण गर्न आफूले प्रधानमन्त्रीलाई सुझाव दिएको जानकारी गराए । त्यसका लागि तत्काल व्यवस्थापिका संसदको विशेष अधिवेशन आह्वान गर्नुपर्ने उनले बताए ।
‘मैले प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीलाई आजै टेलिफोन गरी भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा राज्यको उपस्थिति प्रभावकारी भएन भनेर भनिसकेको छुँ,’ प्रचण्डले भने, ‘सरकारले अहिले गरिरहेको काम अव्यवस्थित भएकाले जनताले राहतको महसुस गरिरहेका छै्रनन् ।’
काठमाडौ, वैशाख १५ - ठूला खाले भूकम्पपछि विभिन्न खाले हल्ला र भ्रम फैलिन्छ । केही असामाजिक, उच्छृंखल, बदमास र अराजक तत्त्वहरूबाट कुप्रचारको प्रयास हुन्छ । आज यस्तो हुँदैछ है । भोलि यति वा उति बजे फेरि जाला जस्तो भ्रम फिँजाएर मज्जा लिनेको कमी हुन्न ।
सबै जना घर छाडेर हिँडेमा चोरी र लुट गर्न सजिलो हुने नियतले पनि यस्तो गरिन्छ । हरेक विकसित, अल्पविकसित र विकसित मुलुकमा विनाशकारी प्रकृति प्रकोपपछि यस्तो अवस्था उत्पन्न हुन्छ । सर्वसाधारणमा अन्धविश्वास सिर्जना गरेर यतिखेर व्यक्तिगत फाइदा लुट्नेको पनि कमी हुन्न ।
यस्तोमा स्वविवेकको प्रयोग गर्नु र भरपर्दो सरकारी तथा गैरसरकारी सञ्चार माध्यमबाट यथार्थ जानकारी लिएर घरभित्र वा बाहिर सुरक्षित व्यवस्थापन गरेर धैर्यतासाथ अघि बढ्नु उचित हुन्छ । हिन्दु पत्रिकाको अनुसार नेपालमा शनिबार गएको भुइँचालो ८० वर्षभन्दा बढीको अवधिमा हिमालय शृंखलाकै सबभन्दा नराम्रो हो । तर, भौगोलिक अवस्था र अहिलेको जनघनत्वको हिसाबले नेपालमा भयावह मानवीय हताहती भए पनि विश्वमा सन १९०० देखि अहिलेसम्म १७ वटा यस्तै प्रकृतिका भूकम्पहरू गइसकेका छन् । यी सब त्यो परिस्थितिमा अप्रत्याशित र असहनीय नै थियो ।
ती मुलुकका बासिन्दा र सरकारले त्यो स्थितिको मिलेर सामना गरी पुनर्निर्माणमा लागेको तथा पुरानै अवस्थामा फर्केको देखिन्छ । सन् १९०६ को ३१ जनवरीमा दक्षिण अमेरिकी मुलुक इक्वेडरको तटदेखि टाढा ८.८ रेक्टर स्केलको भुइँचालोपछि सुनामी जाँदा कम्तीमा ५ सयको मृत्यु भयो । धेरै दिनसम्म यसको प्रभाव रह्यो । प्रविधि र साधनस्रोतको विकासको हिसाबले त्यो बेला उक्त मुलुकका लागि यो अकल्पनीय घटना थियो । विभिन्न आदिवासी समूहको बसोबास भएको त्यो मुलुकमा नागरिकले एक अर्कामा सही सूचनाको परवाह गर्दै एकभएर यसको समाधान गरी स्थितिलाई सामान्य बनाए ।
सन १९२२ को ११ नोभेम्बरमा चिली र अर्जेन्टिनाको बोर्डरमा सुनामीलाई निम्तो दिनेगरी ८.५ रेक्टरको कम्पन गयो । यसबाट चिलीको पूरा समुद्री तट बर्बाद भयो । त्यसैगरी रुसको सुदूर पूर्वको कामचाट्कामा सन १९२३ को फेब्रुअरी ३ मा ८.५ रेक्टरको झट्का गयो । सन १९५२ को ४ नोभेम्बरमा उक्त क्षेत्रमा ९ रेक्टर स्केल तीव्रताको भुइँचालो जाँदा हवाई क्षेत्रमा ९.१ मिटरसम्म छाल उठेको थियो । ईश्वरको कृपा भएमा कसैको केही बिग्रन्न भनेझैं त्यहाँ कुनै क्षति भएन ।
भनिन्छ त्यहाँकावासीले नआत्तिई परिस्थितिको सामना गरे । यसले कम हताहती हुनुका साथै भौतिक क्षतिको पुनर्निर्माणमा सहयोग पुर्यायो । सन् १९३८ को १ फेब्रुअरीमा इन्डोनेसियाको बन्द समुद्रमा माथि उल्लेखित प्रकृतिको भूकम्प जाँदा सुनामी आयो ।
त्यो क्षेत्रमा बस्नेले पहिले तीतो अनुभवबाट पाठ सिक्दै यस्तो परिस्थितिमा एक अर्काको क्षमता र ज्ञानको साटासाट गर्दै अघि बढ्े । तिब्बती प्लेटहरूको गतिविधिलाई नेपालमा भुइँचालो मुख्य कारण मानिन्छ । त्यही तिब्बतमा सन् १९५० को १५ अगस्तमा ८.६ तीव्रताको भूकम्पमा कम्तीमा ७ सय ८० का ज्यान गयो । शोकको त्यो घडीबाट बाहिरिन उनीहरूलाई पनि समय लागेको थियो । तर, सामुदायिक मेलमिलापमा विश्वास राख्ने उनीहरू ढिलोचाँडो पुरानो स्थितिमा पुनरागमन गरे । सन् १९५७ को ९ मार्चमा अमेरिकी राज्य अलास्काको आन्द्रियानोफ द्वीपहरूमा ८.६ तीव्रताको जाँदा १६ मिटरसम्म अग्लो सुनामी गयो ।
सन १९६४ को २८ मार्चमा अलास्कामा ९ रेक्टर स्केलको भूकम्प जाँदा सुनामीमा १ सय २८ सहित १ सय ३१ को ज्यान गयो । सन १९६५ को ४ फेब्रुअरीमा उक्त क्षेत्रमै ८.७ गतिको झट्कामा ११ मिटरसम्म सुनामी उठ्यो । तर, सन् १९६० को २२ मेमा दक्षिण चिलीमा ९.५ तीव्रतासँगै सुनामीले १ हजार ७ सय १६ को ज्यान लियो । यसले चिलीलाई गहिरो शोकमा लग्यो । त्यहाँ महिनौंसम्म कम्पनहरू महसुस भइरहे ।
धेरै दिनसम्म अस्थायी शिविरमा बसेका उनीहरूलेपछि यस्तो अवस्थामा आश्रय लिन सक्ने घरभित्रै मजबुत थलोहरूको निर्माण गरे । घर निर्माणमा वैज्ञानिक मापदण्डमा जोड दिन थालियो । यस्तो खाले प्रकोपको भविष्यवाणी गर्ने संसारमा अहिलेसम्म कुनै यन्त्र वा सूत्रको विकास भएको छैन । त्यही भएर सन २०१० को २७ फेब्रुअरीमा कसैले अनुमान वा भविष्यवाणी गर्नै नपाउँनेगरी चिलीमै ८.८ रेक्टरको झट्कासहित सुनामी जाँदा थप ५ सय २४ ले ज्यान गुमाउनुपर्यो ।
सन् १९६३ को १३ अक्टोबरमा रुसको कुरिल द्वीपमा ८.५ तीव्रताको जाँदा पनि केही भएन । यसबाट सबै भुइँचालोले क्षति नै गर्छ भन्ने होइन । यो कुन ठाउँमा र कसरी गयो भन्नेमा भर पर्छ ।
सन् २००४ को २६ डिसेम्बरमा इन्डोनेसियामा गएको ९.१ रेक्टर स्केलको भूकम्पसहित आएको सुनामीमा दर्जनौं मुलुकमा २ लाख ३० हजारको ज्यान गयो । त्यहाँ पनि धेरै घण्टौं र दिनसम्म झट्का र कम्पनहरू महसुस भए । एक दशकपछि पनि त्यसको प्रभाव कायमै छ । त्यहाँको समग्र आर्थिक तथा सांस्कृतिक वातावरणमा यसको प्रभाव पर्यो । तर, त्यहाँ दलीय स्वार्थ र जातीय द्वन्द्वलाई थाँती राखेर सबैजना मुलुक बनाउनमा लागे । एक दशकमै त्यहाँको सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक धरोहरलाई पुरानै अवस्थामा फर्काइयो ।
सन् २००५ को २८ मार्चमा इन्डोनेसियाकै उत्तरी सुमात्रामा ८.६ रेक्टर स्केलको शक्तिशाली झट्काले थप १ हजार ३ सयको ज्यान लियो । जानिफकारहरूका अनुसार यसअघिको अनुभवका कारणले पूर्व सतर्कता र सचेतनाका कारण त्यहाँ कम क्षति भएको थियो । पटक–पटकको भुइँचालोले जमिन र घर दुवै कमजोर भएकाले यसले निरन्तरता लिन सक्छ । सन् २००७ को १२ सेप्टेम्बरमा सुमात्रामै ८.५ रेक्टरको भुइँचालोमा फेरि २५ को ज्यान गयो ।
अनेक थरी ज्ञान, विज्ञान र प्रविधियुक्त अहिलेको समयमा पनि भूकम्पको त्राही जारी छ । २०११ को ११ मार्चमा जापानको उत्तरपूर्वी तटदेखि टाढाको क्षेत्रमा ९ रेक्टरको भुइँचालोमा १८ हजारभन्दा बढीको मृत्यु भयो । संवेदनशील भौगोलिक वनावटका कारण जापानमा भूकम्पको लामै इतिहास छ । अति विकसित र उच्च प्रविधिमा राम्रो पहुँच राख्ने जापानले पनि यसको भविष्यवाणी गर्न वा रोक्ने उपाय खोज्न सकेको छैन । उसले भूकम्प प्रतिरोधक भवन निर्माण र नागरिकबीच सही जानकारी प्रभावमा जोड दिएको छ ।
बुझ्नुपर्ने के छ भने तटीय वा सामुन्द्रिक क्षेत्रमा भूकम्प जाँदा मौसमविद्हरूले सुनामीको चेतावनी जारी गर्नसक्छन् । तर, उनीहरूसँग भूकम्पको पूर्व र किटान भविष्यवाणी गर्ने क्षमता वा हैसियत छैन । यस बारेमा अहिलेसम्म खोज जारी नै छ । उदाहरणको रुपमा सन २०१२ को ११ अप्रिलमा इन्डोनेसियाकै उत्तरपूर्वी सुमात्रामा ८.६ तीव्रताको भूकम्प जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय विद्हरूले दुई दर्जनभन्दा बढी मुलुकहरूमा सुनामीको चेतावनी जारी गरे । तर यसअघि नै भूकम्प जाने भविष्यवाणी गर्न सकेनन् । त्यसैगरी भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरूमा पनि भूकम्प आउने वा नआउने किटानी गर्ने कुनै संयन्त्र छैन ।
विश्वको जुनसुकै कुनामा किन नहोस्, रहस्मय प्रकृति प्रकोप भुइँचालो जाँदा सबैको अनुभव उही हुन्छ । आफैंलाई पर्दा बढी पीडा हुनु स्वाभाविक हो । मनन गर्नैपर्ने कुरा के छ भने यो जहाँ र जतिसुकै बेला जानसक्छ । तर, कमजोर भवन निर्माण र हतास एवं हतारमा उम्कन खोज्दा ज्यान जाने हो । घरभित्र र बाहिर हामी जुनसुकै परिस्थितिमा रहेको बेला पनि यो प्रकोप आइलाग्न सक्छ । त्यस्तोमा एक छिन सोचेर पाइला चाल्नु उपयुक्त हुन्छ । कुनै पनि घटना भएपछि वा हुन थालेपछि आत्तिएर वा छटपटिएर वा चिच्याएर समाधान निस्कन्न । त्यसका लागि सोचविचार गर्नैपर्छ । सरकारले मित्र एवं छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सहयोग मागेझैं हामी पनि नजिकको छरछिमेक र स्थानीयको सहयोगले हातेमालो गर्दै अगाडि बढ्न सक्छौं ।
(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
सबै जना घर छाडेर हिँडेमा चोरी र लुट गर्न सजिलो हुने नियतले पनि यस्तो गरिन्छ । हरेक विकसित, अल्पविकसित र विकसित मुलुकमा विनाशकारी प्रकृति प्रकोपपछि यस्तो अवस्था उत्पन्न हुन्छ । सर्वसाधारणमा अन्धविश्वास सिर्जना गरेर यतिखेर व्यक्तिगत फाइदा लुट्नेको पनि कमी हुन्न ।
यस्तोमा स्वविवेकको प्रयोग गर्नु र भरपर्दो सरकारी तथा गैरसरकारी सञ्चार माध्यमबाट यथार्थ जानकारी लिएर घरभित्र वा बाहिर सुरक्षित व्यवस्थापन गरेर धैर्यतासाथ अघि बढ्नु उचित हुन्छ । हिन्दु पत्रिकाको अनुसार नेपालमा शनिबार गएको भुइँचालो ८० वर्षभन्दा बढीको अवधिमा हिमालय शृंखलाकै सबभन्दा नराम्रो हो । तर, भौगोलिक अवस्था र अहिलेको जनघनत्वको हिसाबले नेपालमा भयावह मानवीय हताहती भए पनि विश्वमा सन १९०० देखि अहिलेसम्म १७ वटा यस्तै प्रकृतिका भूकम्पहरू गइसकेका छन् । यी सब त्यो परिस्थितिमा अप्रत्याशित र असहनीय नै थियो ।
ती मुलुकका बासिन्दा र सरकारले त्यो स्थितिको मिलेर सामना गरी पुनर्निर्माणमा लागेको तथा पुरानै अवस्थामा फर्केको देखिन्छ । सन् १९०६ को ३१ जनवरीमा दक्षिण अमेरिकी मुलुक इक्वेडरको तटदेखि टाढा ८.८ रेक्टर स्केलको भुइँचालोपछि सुनामी जाँदा कम्तीमा ५ सयको मृत्यु भयो । धेरै दिनसम्म यसको प्रभाव रह्यो । प्रविधि र साधनस्रोतको विकासको हिसाबले त्यो बेला उक्त मुलुकका लागि यो अकल्पनीय घटना थियो । विभिन्न आदिवासी समूहको बसोबास भएको त्यो मुलुकमा नागरिकले एक अर्कामा सही सूचनाको परवाह गर्दै एकभएर यसको समाधान गरी स्थितिलाई सामान्य बनाए ।
सन १९२२ को ११ नोभेम्बरमा चिली र अर्जेन्टिनाको बोर्डरमा सुनामीलाई निम्तो दिनेगरी ८.५ रेक्टरको कम्पन गयो । यसबाट चिलीको पूरा समुद्री तट बर्बाद भयो । त्यसैगरी रुसको सुदूर पूर्वको कामचाट्कामा सन १९२३ को फेब्रुअरी ३ मा ८.५ रेक्टरको झट्का गयो । सन १९५२ को ४ नोभेम्बरमा उक्त क्षेत्रमा ९ रेक्टर स्केल तीव्रताको भुइँचालो जाँदा हवाई क्षेत्रमा ९.१ मिटरसम्म छाल उठेको थियो । ईश्वरको कृपा भएमा कसैको केही बिग्रन्न भनेझैं त्यहाँ कुनै क्षति भएन ।
भनिन्छ त्यहाँकावासीले नआत्तिई परिस्थितिको सामना गरे । यसले कम हताहती हुनुका साथै भौतिक क्षतिको पुनर्निर्माणमा सहयोग पुर्यायो । सन् १९३८ को १ फेब्रुअरीमा इन्डोनेसियाको बन्द समुद्रमा माथि उल्लेखित प्रकृतिको भूकम्प जाँदा सुनामी आयो ।
त्यो क्षेत्रमा बस्नेले पहिले तीतो अनुभवबाट पाठ सिक्दै यस्तो परिस्थितिमा एक अर्काको क्षमता र ज्ञानको साटासाट गर्दै अघि बढ्े । तिब्बती प्लेटहरूको गतिविधिलाई नेपालमा भुइँचालो मुख्य कारण मानिन्छ । त्यही तिब्बतमा सन् १९५० को १५ अगस्तमा ८.६ तीव्रताको भूकम्पमा कम्तीमा ७ सय ८० का ज्यान गयो । शोकको त्यो घडीबाट बाहिरिन उनीहरूलाई पनि समय लागेको थियो । तर, सामुदायिक मेलमिलापमा विश्वास राख्ने उनीहरू ढिलोचाँडो पुरानो स्थितिमा पुनरागमन गरे । सन् १९५७ को ९ मार्चमा अमेरिकी राज्य अलास्काको आन्द्रियानोफ द्वीपहरूमा ८.६ तीव्रताको जाँदा १६ मिटरसम्म अग्लो सुनामी गयो ।
सन १९६४ को २८ मार्चमा अलास्कामा ९ रेक्टर स्केलको भूकम्प जाँदा सुनामीमा १ सय २८ सहित १ सय ३१ को ज्यान गयो । सन १९६५ को ४ फेब्रुअरीमा उक्त क्षेत्रमै ८.७ गतिको झट्कामा ११ मिटरसम्म सुनामी उठ्यो । तर, सन् १९६० को २२ मेमा दक्षिण चिलीमा ९.५ तीव्रतासँगै सुनामीले १ हजार ७ सय १६ को ज्यान लियो । यसले चिलीलाई गहिरो शोकमा लग्यो । त्यहाँ महिनौंसम्म कम्पनहरू महसुस भइरहे ।
धेरै दिनसम्म अस्थायी शिविरमा बसेका उनीहरूलेपछि यस्तो अवस्थामा आश्रय लिन सक्ने घरभित्रै मजबुत थलोहरूको निर्माण गरे । घर निर्माणमा वैज्ञानिक मापदण्डमा जोड दिन थालियो । यस्तो खाले प्रकोपको भविष्यवाणी गर्ने संसारमा अहिलेसम्म कुनै यन्त्र वा सूत्रको विकास भएको छैन । त्यही भएर सन २०१० को २७ फेब्रुअरीमा कसैले अनुमान वा भविष्यवाणी गर्नै नपाउँनेगरी चिलीमै ८.८ रेक्टरको झट्कासहित सुनामी जाँदा थप ५ सय २४ ले ज्यान गुमाउनुपर्यो ।
सन् १९६३ को १३ अक्टोबरमा रुसको कुरिल द्वीपमा ८.५ तीव्रताको जाँदा पनि केही भएन । यसबाट सबै भुइँचालोले क्षति नै गर्छ भन्ने होइन । यो कुन ठाउँमा र कसरी गयो भन्नेमा भर पर्छ ।
सन् २००४ को २६ डिसेम्बरमा इन्डोनेसियामा गएको ९.१ रेक्टर स्केलको भूकम्पसहित आएको सुनामीमा दर्जनौं मुलुकमा २ लाख ३० हजारको ज्यान गयो । त्यहाँ पनि धेरै घण्टौं र दिनसम्म झट्का र कम्पनहरू महसुस भए । एक दशकपछि पनि त्यसको प्रभाव कायमै छ । त्यहाँको समग्र आर्थिक तथा सांस्कृतिक वातावरणमा यसको प्रभाव पर्यो । तर, त्यहाँ दलीय स्वार्थ र जातीय द्वन्द्वलाई थाँती राखेर सबैजना मुलुक बनाउनमा लागे । एक दशकमै त्यहाँको सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक धरोहरलाई पुरानै अवस्थामा फर्काइयो ।
सन् २००५ को २८ मार्चमा इन्डोनेसियाकै उत्तरी सुमात्रामा ८.६ रेक्टर स्केलको शक्तिशाली झट्काले थप १ हजार ३ सयको ज्यान लियो । जानिफकारहरूका अनुसार यसअघिको अनुभवका कारणले पूर्व सतर्कता र सचेतनाका कारण त्यहाँ कम क्षति भएको थियो । पटक–पटकको भुइँचालोले जमिन र घर दुवै कमजोर भएकाले यसले निरन्तरता लिन सक्छ । सन् २००७ को १२ सेप्टेम्बरमा सुमात्रामै ८.५ रेक्टरको भुइँचालोमा फेरि २५ को ज्यान गयो ।
अनेक थरी ज्ञान, विज्ञान र प्रविधियुक्त अहिलेको समयमा पनि भूकम्पको त्राही जारी छ । २०११ को ११ मार्चमा जापानको उत्तरपूर्वी तटदेखि टाढाको क्षेत्रमा ९ रेक्टरको भुइँचालोमा १८ हजारभन्दा बढीको मृत्यु भयो । संवेदनशील भौगोलिक वनावटका कारण जापानमा भूकम्पको लामै इतिहास छ । अति विकसित र उच्च प्रविधिमा राम्रो पहुँच राख्ने जापानले पनि यसको भविष्यवाणी गर्न वा रोक्ने उपाय खोज्न सकेको छैन । उसले भूकम्प प्रतिरोधक भवन निर्माण र नागरिकबीच सही जानकारी प्रभावमा जोड दिएको छ ।
बुझ्नुपर्ने के छ भने तटीय वा सामुन्द्रिक क्षेत्रमा भूकम्प जाँदा मौसमविद्हरूले सुनामीको चेतावनी जारी गर्नसक्छन् । तर, उनीहरूसँग भूकम्पको पूर्व र किटान भविष्यवाणी गर्ने क्षमता वा हैसियत छैन । यस बारेमा अहिलेसम्म खोज जारी नै छ । उदाहरणको रुपमा सन २०१२ को ११ अप्रिलमा इन्डोनेसियाकै उत्तरपूर्वी सुमात्रामा ८.६ तीव्रताको भूकम्प जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय विद्हरूले दुई दर्जनभन्दा बढी मुलुकहरूमा सुनामीको चेतावनी जारी गरे । तर यसअघि नै भूकम्प जाने भविष्यवाणी गर्न सकेनन् । त्यसैगरी भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरूमा पनि भूकम्प आउने वा नआउने किटानी गर्ने कुनै संयन्त्र छैन ।
विश्वको जुनसुकै कुनामा किन नहोस्, रहस्मय प्रकृति प्रकोप भुइँचालो जाँदा सबैको अनुभव उही हुन्छ । आफैंलाई पर्दा बढी पीडा हुनु स्वाभाविक हो । मनन गर्नैपर्ने कुरा के छ भने यो जहाँ र जतिसुकै बेला जानसक्छ । तर, कमजोर भवन निर्माण र हतास एवं हतारमा उम्कन खोज्दा ज्यान जाने हो । घरभित्र र बाहिर हामी जुनसुकै परिस्थितिमा रहेको बेला पनि यो प्रकोप आइलाग्न सक्छ । त्यस्तोमा एक छिन सोचेर पाइला चाल्नु उपयुक्त हुन्छ । कुनै पनि घटना भएपछि वा हुन थालेपछि आत्तिएर वा छटपटिएर वा चिच्याएर समाधान निस्कन्न । त्यसका लागि सोचविचार गर्नैपर्छ । सरकारले मित्र एवं छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सहयोग मागेझैं हामी पनि नजिकको छरछिमेक र स्थानीयको सहयोगले हातेमालो गर्दै अगाडि बढ्न सक्छौं ।
(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
काठमाण्डु, १५ वैशाख – मंगलबार बिहान ५ बजेर ५ मिनेट जाँदा रसुवा आसपास केन्द्रबिन्दु भएर ४.९ रेक्टर स्केलको भूकम्प गएको छ ।
त्यसअघि गोरखा केन्द्रबिन्दु बनाएर बिहान ४ बजेर ११ मिनेट जाँदा ४.४ रेक्टर स्केलको भूकम्प गएको राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रले जनाएको छ ।
योसँगै अहिलेसम्म चार रेक्टरभन्दा माथिको ९८ वटा भूकम्पको धक्का महसुस गरिएको राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रका प्रमुख लोकविजय अधिकारीले जानकारी दिए ।
उनका अनुसार मंगलबार बिहान मात्र पाँच वटा भूकम्प गएका छन् । सोमबार २४ घण्टाभित्र १३ वटा भूकम्प गएका थिए । रासस
योसँगै अहिलेसम्म चार रेक्टरभन्दा माथिको ९८ वटा भूकम्पको धक्का महसुस गरिएको राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रका प्रमुख लोकविजय अधिकारीले जानकारी दिए ।
उनका अनुसार मंगलबार बिहान मात्र पाँच वटा भूकम्प गएका छन् । सोमबार २४ घण्टाभित्र १३ वटा भूकम्प गएका थिए । रासस
१५ वैशाख, काठमाडौ । भूकम्पको त्रासदी कम भएको भूकम्पविद्हरुले बताइरहे पनि पछिल्लो १० घण्टामा काठमाडौ आसपासकै क्षेत्रमा ५ पटक भूकम्प गएको छ ।
दुई घण्टाअघि काठमाडौमा ४.३ म्याग्नेच्यूटको भूकम्प गएको छ भने चार घण्टाअघि काभ्रेको बनेपामा ४.३ म्याग्नेच्यूटको भूकम्प गएको छ भने सोही समयमा काठमाडौको कीर्तिपुर केन्द्र बनाएर ३.९ म्याग्नेच्यूटको भूकम्प गएको छ । तीनै पटकको भूकम्प १० किलोमिटर गहिराईमा गएको थियो ।
यस्तै, चितवनको भरतपुरमा ७ घण्टाअघि ४.८ र १० घण्टा अघि पुनः कीर्तिपुर केन्द्र बनाएर ४.५ म्याग्नेच्यूटको भूकम्प गएको छ । भूकम्पको त्रासदी अहिले पनि उस्तै रहेपछि काठमाडौबासीहरु अझै घर फर्किन सकिरहेका छैनन् ।
यस्तै, चितवनको भरतपुरमा ७ घण्टाअघि ४.८ र १० घण्टा अघि पुनः कीर्तिपुर केन्द्र बनाएर ४.५ म्याग्नेच्यूटको भूकम्प गएको छ । भूकम्पको त्रासदी अहिले पनि उस्तै रहेपछि काठमाडौबासीहरु अझै घर फर्किन सकिरहेका छैनन् ।
भक्तपुर घर भई हाल अमेरिकाको न्युयोर्कमा बस्दै आएका विष्णुमान महर्जनले १४ जना परिवारिक सदस्य गुमाउँछु भनेर कल्पना समेत गरेका थिएनन् होला। तर, दैव संजोग यस पटकको भुकम्पले १४ जनाको उनको परिवार चुडेर लगेको छ।
जसको पीडाले उनी कसैसँग दोहोरो सम्वाद गर्न गाह्रो भएको छ। उनलाई भेट्न भीड लाग्ने गरेको छ। उनको जीवनमा भुकम्पको ठूलो वज्रपात परेपछि उनी आईतवार नेपाल फर्केका छन्।
धार्मिक कार्य गरिरहेको वेला जम्मा भएका उनका पारिवारिक सदस्यहरुले उनलाई सधैको लागि छोडेर गएका हुन्। अहिलेसम्मकै पीडादायी यो घटनाले अमेरिकामा वस्ने सवैलाई स्तव्ध वनाएको छ । दुईदिनदेखि न्युयोर्कस्थित रिजउडमा वसिरहेकी दुर्गा अधिकारीका आँखामा आँसु रोकिएको छैन्।
सामाजिक सन्जाल र टेलिभिजनका दृष्यले उनी भक्कानिएको देख्न सकिन्छ। श्रीमान र छोराका साथ यहाँ वसिरहेकी उनी नेपालमा रहेका तीन छोरीहरुलाई सम्झेर दिनरात सुत्न नसकेको बताईन्।
यो दुवै अवस्थाबाट यहाँ वस्ने नेपालीहरु गुज्रिरहेका छन्। पीडालाई कम गर्दै उनीहरु एक ठाउँमा भेला भएर शान्तिको लागि दीप प्रज्ज्वलन गरिरहेका भेट्न सकिन्छ। हिजो शनिबार न्युयोर्कको ज्याक्सन हाईटस्थित डाईभर्सिटी प्लाजामा जम्मा भई उनीहरूले दीप प्रज्वलन गरे। हातमा भुकप्म भग्नावेशष पोष्टर र मैन वत्ति लिएर प्रार्थना गरे जुन दोस्रो दिनसम्म जारी छ। यस वाहेक विभिन्न ठाउँहरू वाल्टिमोरदेखि वेष्टकोष्ट क्यालिफोर्नियासम्म यसप्रकारका गतिविधिहरु देख्न सकिन्छ। जसमा नेपालीसहित विदेशी समुदायहरुको उपस्थिति भेटिन्छ। ज्याक्सन हाईटमा आयोजित दीप प्रज्ज्वलन कार्यक्रममा यहाँस्थित काउन्सिल मेम्वर डेनिल डम लगायत विदेशी मिडियाहरू पनि उपस्थित थिए।
लगातारको भुकम्प र त्यसको क्षतिले उनी एक ठाउँमा जम्मा भई प्राथना गर्ने र चन्दा संकलन गर्ने कार्यहरु पनि शुरु गरेका छन्। एनआरएन अध्यक्ष खगेन्द्र जिसीले भुकम्पका कारण भएको मानिविय क्षतिप्रति गहिरो समवेदना प्रकट गर्दै एउटा भेला डाके र भुकम्प पीडितहरुको लागि आर्थिक संकलन शुरु गरेका छन्।
यतिखेर अमेरिकास्थित सवै नेपाली संघ संस्थाहरु पीडितहरुको लागि आर्थिक संकलन गरिरहेका छन्। विभिन्न संघ संस्थाहरुले आर्थिक संकलन कार्य गरेकोमा एनआरएन अमेरिकाले सवैलाई सम्वन्वय गरि एक मुष्टरुपमा सहयोग नेपाल पुर्याउने कार्यक्रम भएको बताईएको छ । पछिल्लो समय सम्म २० हजार भन्दा माथी रकम जम्मा भैसकेको वताईएको छ।
२०१० सालको जनगणनाले यहाँ वस्ने नेपालीहरुको संख्या ६० हजार जति वताएपनि २ देखि ३ लाख नेपालीहरु वसेको अनुमान गरिन्छ।
धार्मिक कार्य गरिरहेको वेला जम्मा भएका उनका पारिवारिक सदस्यहरुले उनलाई सधैको लागि छोडेर गएका हुन्। अहिलेसम्मकै पीडादायी यो घटनाले अमेरिकामा वस्ने सवैलाई स्तव्ध वनाएको छ । दुईदिनदेखि न्युयोर्कस्थित रिजउडमा वसिरहेकी दुर्गा अधिकारीका आँखामा आँसु रोकिएको छैन्।
सामाजिक सन्जाल र टेलिभिजनका दृष्यले उनी भक्कानिएको देख्न सकिन्छ। श्रीमान र छोराका साथ यहाँ वसिरहेकी उनी नेपालमा रहेका तीन छोरीहरुलाई सम्झेर दिनरात सुत्न नसकेको बताईन्।
यो दुवै अवस्थाबाट यहाँ वस्ने नेपालीहरु गुज्रिरहेका छन्। पीडालाई कम गर्दै उनीहरु एक ठाउँमा भेला भएर शान्तिको लागि दीप प्रज्ज्वलन गरिरहेका भेट्न सकिन्छ। हिजो शनिबार न्युयोर्कको ज्याक्सन हाईटस्थित डाईभर्सिटी प्लाजामा जम्मा भई उनीहरूले दीप प्रज्वलन गरे। हातमा भुकप्म भग्नावेशष पोष्टर र मैन वत्ति लिएर प्रार्थना गरे जुन दोस्रो दिनसम्म जारी छ। यस वाहेक विभिन्न ठाउँहरू वाल्टिमोरदेखि वेष्टकोष्ट क्यालिफोर्नियासम्म यसप्रकारका गतिविधिहरु देख्न सकिन्छ। जसमा नेपालीसहित विदेशी समुदायहरुको उपस्थिति भेटिन्छ। ज्याक्सन हाईटमा आयोजित दीप प्रज्ज्वलन कार्यक्रममा यहाँस्थित काउन्सिल मेम्वर डेनिल डम लगायत विदेशी मिडियाहरू पनि उपस्थित थिए।
लगातारको भुकम्प र त्यसको क्षतिले उनी एक ठाउँमा जम्मा भई प्राथना गर्ने र चन्दा संकलन गर्ने कार्यहरु पनि शुरु गरेका छन्। एनआरएन अध्यक्ष खगेन्द्र जिसीले भुकम्पका कारण भएको मानिविय क्षतिप्रति गहिरो समवेदना प्रकट गर्दै एउटा भेला डाके र भुकम्प पीडितहरुको लागि आर्थिक संकलन शुरु गरेका छन्।
यतिखेर अमेरिकास्थित सवै नेपाली संघ संस्थाहरु पीडितहरुको लागि आर्थिक संकलन गरिरहेका छन्। विभिन्न संघ संस्थाहरुले आर्थिक संकलन कार्य गरेकोमा एनआरएन अमेरिकाले सवैलाई सम्वन्वय गरि एक मुष्टरुपमा सहयोग नेपाल पुर्याउने कार्यक्रम भएको बताईएको छ । पछिल्लो समय सम्म २० हजार भन्दा माथी रकम जम्मा भैसकेको वताईएको छ।
२०१० सालको जनगणनाले यहाँ वस्ने नेपालीहरुको संख्या ६० हजार जति वताएपनि २ देखि ३ लाख नेपालीहरु वसेको अनुमान गरिन्छ।
काठमाडौ, वैशाख १५ - सोमबार बिहान ८:३० बजे । गोगबु बसपार्कमा मेला लागेको जस्तै थियो । हजारौं मानिस थुप्रिएका थिए । काठमाडौंमा भूकम्पबाट त्रसित उनीहरु सबैको एउटै उद्धेश्य थियो, छिटोभन्दा छिटो सवारीसाधन समात्ने र भूकम्पीय हिसाबमा जोखिम काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिरिनु थियो ।
धादिका ३० वर्षिय विशाल सिलवाल त्यहि हुलमा झोला बोकेर सवारी साधन कुरिरहेका भेटिए । तर सवारीसाधन प्रयाप्त नहुदा उनले विहान ६ बजेदेखि गाडी कुरिरहेका थिए । उनले भने, 'घर परिवार उत्तै छ । यहा बसेको घर भत्कियो । यहा अझै भूकम्पको जोखिम देखिएको छ । परिवारलाई उता केही भएको छैन । म पनि त्यतै गरेर सुरक्षित हुन्छु ।’
विशालमात्र होइन, सुनसरीका सोमत राई, सिन्धुलीका वीरबहादुर बमजन, इन्द्रबहादुर घिसिङ, मकवानपुरका रोमी सेडाई पनि हजारौ यात्रु जस्तै घर जान आतुर थिए ।
सरकारले उपत्यकाबाट बाहिर जाने र बाहिरबाट आउने यात्रुबाहक सवारीसाधनको तत्कालका लागि ७ दिन रुटपरमिट खारेज गरेको छ । मुलुकमा महाभूकम्पको असरले गर्दा राजधानी बाहिर जाने मानिस बढेपछि यातायात व्यवस्था विभागले उपत्यका आउन र जाने सम्पूर्ण सवारी विना रुट परमिट जान आउने पाउने भएका हुन् ।
यातायात व्यवस्था विभाग, नेपाल यातायात व्यवसायी राष्टिय महासंघ, नेपाल यातायात स्वतन्त्र मजुुदुर संगठन र नेपाल यातायात मजदुर संघको सयुंक्त रुपमा बसेको बैठकले सोमबार यात्रुलाई सहज रुपमा सेवा दिन संमन्वयन गर्ने निर्णय गरेका हुन् ।
व्यवस्था विभागका महानिर्देशक मधुसुदन ब्रुर्लाकोटीले सोमबार राजधानी बाहिरबाट दुई सयभन्दा बढी यात्रुबहाक सवारी हिडेको बताए । सवारी साधनले बढी भाडा लिएमा तत्काल कारवाही हुने भनिएको छ । महानिर्देशक ब्रुर्लाकोटीको नेतृत्वमा रहेको केन्द्रिय अनुगमन समितिले निरिक्षण गर्ने छ । काठमाडौं आउने र जाने सवारीको टाफिक प्रहरीले सम्पूर्ण रेकर्ड राख्ने निर्णय भएको छ ।
बैठकमा महानिर्देशक बु्रर्लाकोटीसहित यातायात व्यवसायी महासंघका महासचिव सरोज सिटौला, टाफिक प्रहरीका एसएसपी गणेशबहादुर गुरुङ, नेपाल याताया स्वतन्त्र मदजुर संगठनका महासचिव भिमज्यावा राई र नेपाल यातायात मजदुर क्षेत्रिय संघका अध्यक्ष जगनाथ गौतम थिए ।
कंलकीमा पसल गरेर बस्ने सोमत राई छिटो भन्दा छिटो घर जान चाहन्थे. । करिब ११ बजे भेटिएका उनले भने, यता बचिन्छ कि बचिन्न थाहा छैन । सुनसरीमा गएमा त खुला क्षेत्र छ, सहजै बच्न सकिन्छ । उनले कलंकीमा व्यवसाय गर्ने गरेको घर भूकम्पका कारण भासिएको थियो ।
सिन्धुली बेसारेका वीरबहादुर बमजन सवारी साधन नपाएपछि हिडेरै घर जाने तयारीमा भेटिए । बीपी लोकमार्गमा सवारी साधन नचलेपछि ३ दिन लगाएर हिडेरे जाने उनले बताए । जग्गा प्लानिङमा पर्खाल लगाउने डकर्मीको काम गर्ने उनले भने, े भुइचलो आउछ भन्ने डरले घर जान लागेको हो ।सिन्धुली रानी चुरीका इन्द्र घिसिले परिवारको चिन्ता र राजधानीमा खतरा बढिरहेकोले जान लागेको बताए ।
धादिका ३० वर्षिय विशाल सिलवाल त्यहि हुलमा झोला बोकेर सवारी साधन कुरिरहेका भेटिए । तर सवारीसाधन प्रयाप्त नहुदा उनले विहान ६ बजेदेखि गाडी कुरिरहेका थिए । उनले भने, 'घर परिवार उत्तै छ । यहा बसेको घर भत्कियो । यहा अझै भूकम्पको जोखिम देखिएको छ । परिवारलाई उता केही भएको छैन । म पनि त्यतै गरेर सुरक्षित हुन्छु ।’
विशालमात्र होइन, सुनसरीका सोमत राई, सिन्धुलीका वीरबहादुर बमजन, इन्द्रबहादुर घिसिङ, मकवानपुरका रोमी सेडाई पनि हजारौ यात्रु जस्तै घर जान आतुर थिए ।
सरकारले उपत्यकाबाट बाहिर जाने र बाहिरबाट आउने यात्रुबाहक सवारीसाधनको तत्कालका लागि ७ दिन रुटपरमिट खारेज गरेको छ । मुलुकमा महाभूकम्पको असरले गर्दा राजधानी बाहिर जाने मानिस बढेपछि यातायात व्यवस्था विभागले उपत्यका आउन र जाने सम्पूर्ण सवारी विना रुट परमिट जान आउने पाउने भएका हुन् ।
यातायात व्यवस्था विभाग, नेपाल यातायात व्यवसायी राष्टिय महासंघ, नेपाल यातायात स्वतन्त्र मजुुदुर संगठन र नेपाल यातायात मजदुर संघको सयुंक्त रुपमा बसेको बैठकले सोमबार यात्रुलाई सहज रुपमा सेवा दिन संमन्वयन गर्ने निर्णय गरेका हुन् ।
व्यवस्था विभागका महानिर्देशक मधुसुदन ब्रुर्लाकोटीले सोमबार राजधानी बाहिरबाट दुई सयभन्दा बढी यात्रुबहाक सवारी हिडेको बताए । सवारी साधनले बढी भाडा लिएमा तत्काल कारवाही हुने भनिएको छ । महानिर्देशक ब्रुर्लाकोटीको नेतृत्वमा रहेको केन्द्रिय अनुगमन समितिले निरिक्षण गर्ने छ । काठमाडौं आउने र जाने सवारीको टाफिक प्रहरीले सम्पूर्ण रेकर्ड राख्ने निर्णय भएको छ ।
बैठकमा महानिर्देशक बु्रर्लाकोटीसहित यातायात व्यवसायी महासंघका महासचिव सरोज सिटौला, टाफिक प्रहरीका एसएसपी गणेशबहादुर गुरुङ, नेपाल याताया स्वतन्त्र मदजुर संगठनका महासचिव भिमज्यावा राई र नेपाल यातायात मजदुर क्षेत्रिय संघका अध्यक्ष जगनाथ गौतम थिए ।
कंलकीमा पसल गरेर बस्ने सोमत राई छिटो भन्दा छिटो घर जान चाहन्थे. । करिब ११ बजे भेटिएका उनले भने, यता बचिन्छ कि बचिन्न थाहा छैन । सुनसरीमा गएमा त खुला क्षेत्र छ, सहजै बच्न सकिन्छ । उनले कलंकीमा व्यवसाय गर्ने गरेको घर भूकम्पका कारण भासिएको थियो ।
सिन्धुली बेसारेका वीरबहादुर बमजन सवारी साधन नपाएपछि हिडेरै घर जाने तयारीमा भेटिए । बीपी लोकमार्गमा सवारी साधन नचलेपछि ३ दिन लगाएर हिडेरे जाने उनले बताए । जग्गा प्लानिङमा पर्खाल लगाउने डकर्मीको काम गर्ने उनले भने, े भुइचलो आउछ भन्ने डरले घर जान लागेको हो ।सिन्धुली रानी चुरीका इन्द्र घिसिले परिवारको चिन्ता र राजधानीमा खतरा बढिरहेकोले जान लागेको बताए ।
काठमाण्डु, १४ वैशाख– शनिबार मध्यान्ह ११ः५५ बजे देशका विभिन्न भागमा आएको विनाशकारी भुकम्पमा परी देशभर ३७२६ जनाको मृत्यु भएको छ भने ६९४४ जना घाइते भएका छन् ।
देशभर भएको मृतक र घाइतेको विवरणः उपत्यकामा मृतकको संख्याः काठमाण्डु ९१४, भक्तपुरमा २३६ ललितपुर १५५ उपत्यकामा घाइतेको संख्याः काठमाण्डु २४०० भक्तपुर ९६६ ललितपुर ८६९ उपत्यका बाहिर मृत्यकको संख्याः पूर्वी क्षेत्रमा ५० मध्यक्षेत्रमा २१३८ पश्च्मि क्षेत्रमा २३१ मध्य पश्चिम क्षेत्रमा २ उपत्यका बाहिर घाइतेको संख्याः पूर्व क्षेत्रमा ११० मध्यक्षेत्रमा २२८१ पश्चिम क्षेत्रमा २९८ मध्य पश्चिम क्षेत्रमा २० घाइतेमध्ये मध्यपश्चिम क्षेत्रमा ३ जना उपचार पश्चात डिस्चार्ज भएको प्रहरीले बताएको छ । सोमबार दिउँसोसम्म काठमाण्डुमा ७०६, भक्तपुरमा २३२, ललितपुरमा १५२, पूर्व क्षेत्रमा २९, मध्यक्षेत्रमा १८५७, पश्चिम क्षेत्रमा १३३ र मध्य पश्चिम क्षेत्रमा २ जनाको शव बुझेको प्रहरीले बताएको छ ।